Η τράπουλα: από το μετάξι της Κίνας στα καφενεία του κόσμου
Τα καλοκαίρια μου ήταν γεμάτα από παρτίδες μπιρίμπας. Ήταν κάτι σαν τελετουργικό. Οι δύο πολυπαιγμένες τράπουλες, το μπλοκάκι για τα ψώνια που θα κάλυπταν τις ανάγκες του εξοχικού και ένα στυλό BIC με δαγκωμένο καπάκι. Όταν ήμουν πιο μικρή μπορούσα μόνο να παρατηρώ και να αναρωτιέμαι γιατί οι φιγούρες κοιτούν σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Και γιατί τα μεν σχήματα τα έλεγαν μπαστούνια (♠) ενώ τα δε σπαθιά (♣) και άλλες τέτοιες απορίες... και εν τέλει κάπου χθες - προχθες αποφάσισα να τις λύσω! 😉
Η τράπουλα που σήμερα πετάμε πάνω στο τραπέζι για μια παρτίδα πόκερ ή μοιράζουμε σε δύο μπιριμπάκια, έχει μια ιστορία που ξεκινά πολύ πριν από τα καφενεία και τα καζίνο. Μιλάμε για αιώνες ταξιδιών και μεταμορφώσεων.
Από πού ξεκίνησαν όλα
Οι πρώτες «τράπουλες» εμφανίζονται στην Κίνα τον 9ο αιώνα μ.Χ. Δεν είχαν κούπες ή ρήγες, έμοιαζαν περισσότερο με μικρά χαρτονομίσματα και χρησιμοποιούνταν συχνά για τυχερά παιχνίδια. Κάποιοι ιστορικοί λένε ότι ίσως ήταν και οι πρώτες κάρτες που μοιράζονταν σε… οικογενειακά στοιχήματα. Άλλωστε, αν είναι να μαλώσει η οικογένεια, γιατί να μην είναι για λεφτά;
Το ταξίδι προς τη Δύση
Από την Κίνα, το χαρτονένιο αυτό… μικρόβιο έφτασε στους Πέρσες και τους Μαμελούκους της Αιγύπτου (14ος αιώνας). Οι μαμελουκικές τράπουλες είχαν τέσσερα σύμβολα: κύπελλα, νομίσματα, σπαθιά και ράβδους. Αυτά θα γίνουν αργότερα οι βάσεις για τα ισπανικά και ιταλικά σύμβολα. Οι φιγούρες τους δεν είχαν πρόσωπα (γιατί η ισλαμική παράδοση δε σήκωνε απεικονίσεις), αλλά είχαν τίτλους και ιεραρχία. Δηλαδή, η ιδέα του «Ρήγα–Ντάμα–Βαλέ» είχε ήδη μπει στο τραπέζι, απλώς χωρίς φατσούλες.
Η ευρωπαϊκή μεταμόρφωση
Γύρω στον 14ο αιώνα η τράπουλα φτάνει στην Ευρώπη (μάλλον μέσω Ιταλίας ή Ισπανίας) και… αρχίζει το customization: τα σχέδια αλλάζουν, οι φιγούρες αποκτούν ονόματα (Ρήγας, Ντάμα, Βαλές) και σε κάθε χώρα βάζουν τη δική τους πινελιά στα σύμβολα.
Ιταλία & Ισπανία → κρατούν τα «κλασικά» σύμβολα (σπαθιά, κύπελλα, νομίσματα, ράβδοι).
Γερμανία → εφευρίσκουν δικά τους: βελανίδια, καμπάνες, φύλλα. (Γιατί; Κανείς δεν ξέρει, μάλλον ήταν μεγάλη χρονιά για τα δέντρα.)
Γαλλία → κάνουν το μεγάλο game changer: κούπες ♥, μπαστούνια ♠, σπαθιά ♣, καρό ♦.
Στους πρώτους αιώνες της στην Ευρώπη, η τράπουλα δεν ήταν για τον κάθε τυχαίο. Τα χαρτιά φτιάχνονταν στο χέρι, ζωγραφισμένα με τέτοια λεπτομέρεια που έμοιαζαν μικρογραφίες έργων τέχνης. Χρυσοποίκιλτες φιγούρες, περίτεχνα σύμβολα, μια διαδικασία χρονοβόρα και ακριβή. Αποτέλεσμα; Μόνο οι βασιλιάδες, οι ευγενείς και οι πλούσιοι έπιαναν τράπουλα στα χέρια τους, συχνά ως κομμάτι πολυτελούς ψυχαγωγίας στα παλάτια.
Η «λαϊκή» τράπουλα έρχεται αργότερα, όταν η τυπογραφία και οι πιο απλές τεχνικές εκτύπωσης έκαναν το χαρτί προσιτό και στον υπόλοιπο κόσμο. Oι Γάλλοι εκεί απέκτησαν το πλεονέκτημα της εκτύπωσης με στένσιλ, οπότε τα απλά σχήματα (καρδιά, φύλλο, τριφύλλι, διαμάντι) ήταν πιο εύκολα στην παραγωγή. Και κάπως έτσι, η τράπουλα όπως τη γνωρίζουμε σήμερα έγινε το «mainstream».
Όταν η τράπουλα τρόμαζε την Εκκλησία
Η Ευρώπη του Μεσαίωνα είχε βέβαια τις ενστάσεις της: η Καθολική Εκκλησία είδε την τράπουλα σαν εργαλείο διαφθοράς. Γιατί; Επειδή έφερνε τυχερά παιχνίδια, στοιχήματα και καυγάδες. Παρόλα αυτά, η απαγόρευση δεν έπιασε ποτέ, μάλλον γιατί ακόμα και οι κληρικοί έπαιζαν κρυφά «μια παρτίδα για το καλό».
Ο Ρήγας, η Ντάμα και ο Βαλές
Οι φιγούρες στην τράπουλα συνδέθηκαν με πραγματικά ή μυθικά πρόσωπα. Σε κάποιες παραδόσεις ο Ρήγας Κούπα είναι ο Καρλομάγνος, ο Ρήγας Σπαθί ο Δαβίδ, ο Ρήγας Μπαστούνι ο Αλέξανδρος. Άλλοι λένε πως είναι μύθος, άλλοι ότι ήταν πραγματική πρόθεση.
Η τράπουλα κάνει τον γύρο του κόσμου
Με την αποικιοκρατία και τα ταξίδια, η τράπουλα φτάνει στην Αμερική, όπου γεννιούνται τα πιο «εμπορικά» παιχνίδια: πόκερ, μπλάκτζακ και η κουλτούρα των καζίνο.
Από εκεί ξεκινούν οι θρύλοι των επαγγελματιών χαρτοπαικτών, αλλά και οι πρώτες «σχολές» τζόγου, με κόλπα, κλεψιές, κρυφά φύλλα στο μανίκι. Ουσιαστικά, η τράπουλα είναι από τα λίγα πράγματα που κατάφεραν να ενώσουν βασιλιάδες, ναυτικούς, απατεώνες και οικογένειες σε εξοχικά σπίτια. Αυτό είναι το μεγαλύτερο κατόρθωμά της: πέρασε από τα χρυσά παλάτια στους απλούς ανθρώπους. Από βασιλικό παιχνίδι έγινε εργαλείο για να σκοτώνεις την ώρα σου στο καράβι, στο καφενείο ή στο σπίτι και ένας ακόμα λόγος να γεμίζει ο χώρος γέλια και φωνές (καμιά φορά και τσακωμούς, αλλα αυτό το κάνει και η Monopoly).
Κι έτσι, το μικρό χαρτάκι που κάποτε έμοιαζε με χαρτονόμισμα έγινε το πιο αναγνωρίσιμο παιχνίδι του πλανήτη. Για άλλους είναι μέσο ξεκούρασης, για άλλους μέσο καταστροφής (και για εμάς, ήταν απλώς το soundtrack του καλοκαιριού: μπιρίμπα μέχρι να παραπονεθεί ο παππούς, που δεν τον αφήναμε να κοιμηθεί).
💡 Fun fact: Ο λόγος που οι φιγούρες κοιτάζουν άλλοτε δεξιά κι άλλοτε αριστερά δεν είναι μυστήριο – είναι απλώς αισθητικό κολπάκι των τυπογράφων για να μη φαίνονται ίδιες όλες.
Comments
Post a Comment